ท้องผูกในผู้สูงอายุ: เช็กลิสต์การดูแลและสัญญาณอันตราย
ท้องผูกไม่ได้หมายถึง ไม่ถ่ายทุกวัน เสมอไป แต่คือการถ่ายน้อยกว่าปกติของบุคคลนั้น อุจจาระแข็งหรือเป็นก้อน ต้องเบ่ง เจ็บ หรือรู้สึกถ่ายไม่สุด การดูแลควรพิจารณาอาหาร น้ำ การเคลื่อนไหว กิจวัตร ยา และโรคร่วมพร้อมกัน โดยไม่ซื้อยาระบายใช้ต่อเนื่องเอง
National Institute on Aging ระบุว่าผู้สูงอายุประมาณหนึ่งในสามมีอาการท้องผูกเป็นครั้งคราว สาเหตุอาจเกิดร่วมกันหลายอย่าง เช่น กินกากใยน้อย ดื่มน้ำน้อย เคลื่อนไหวน้อย กิจวัตรเปลี่ยน ยาบางชนิด หรือโรคที่มีผลต่อเส้นประสาท กล้ามเนื้อ ฮอร์โมน และทางเดินอาหาร
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปสำหรับครอบครัวและผู้ดูแล ไม่ใช้วินิจฉัยหรือกำหนดปริมาณน้ำ กากใย หรือยาระบายเฉพาะบุคคล ผู้มีโรคไต โรคหัวใจ กลืนลำบาก มีสายให้อาหาร หรือมีแผนจำกัดน้ำและอาหาร ต้องทำตามคำแนะนำจากทีมรักษา
ท้องผูกคืออะไร และต้องถ่ายทุกวันหรือไม่
ความถี่การขับถ่ายปกติของแต่ละคนต่างกัน จึงควรเทียบกับรูปแบบเดิมของผู้สูงอายุ ไม่ใช้จำนวนครั้งเพียงอย่างเดียว อาการที่ควรสังเกต ได้แก่
- ถ่ายน้อยกว่าปกติ หรือถ่ายน้อยกว่าสามครั้งต่อสัปดาห์
- อุจจาระแข็ง แห้ง หรือเป็นก้อน
- ต้องเบ่งมาก ถ่ายเจ็บ หรือใช้เวลานาน
- รู้สึกมีสิ่งอุดกั้นหรือถ่ายไม่สุด
- ท้องอืด ปวดท้อง หรือคลื่นไส้ร่วมด้วย
ผู้สูงอายุที่สื่อสารได้จำกัดอาจไม่บอกอาการตรง ๆ ผู้ดูแลควรสังเกตความกระวนกระวาย เบื่ออาหาร หน้านิ่วขณะเข้าห้องน้ำ ท้องตึง พยายามถ่ายบ่อย หรือพฤติกรรมเปลี่ยน โดยไม่สรุปว่าทุกอาการเกิดจากท้องผูก
ทำไมผู้สูงอายุจึงท้องผูกได้ง่ายขึ้น
- รับประทานผัก ผลไม้ ถั่ว ธัญพืชเต็มเมล็ด หรืออาหารที่มีกากใยน้อยลง
- ดื่มน้อยเพราะไม่ค่อยกระหาย กลัวปัสสาวะบ่อย หรือหยิบเครื่องดื่มไม่สะดวก
- เดินหรือเคลื่อนไหวน้อยลงหลังเจ็บป่วย ผ่าตัด หรืออยู่บนเตียงนาน
- กลั้นอุจจาระเพราะเข้าห้องน้ำลำบาก กลัวล้ม หรือไม่มีความเป็นส่วนตัว
- กิจวัตร อาหาร สถานที่ หรือผู้ดูแลเปลี่ยนไป
- ภาวะสมองเสื่อม โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน เบาหวาน ไทรอยด์ต่ำ หรือโรคทางเดินอาหารบางชนิด
- ยาหรืออาหารเสริมบางชนิด เช่น ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ ธาตุเหล็ก ยาลดกรดบางชนิด และยาต้านโคลิเนอร์จิก
ไม่ควรหยุดหรือปรับยาเอง ให้นำยาตามใบสั่ง ยาซื้อเอง สมุนไพร อาหารเสริม และยาระบายทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน
เช็กลิสต์ 7 ด้านสำหรับการดูแลประจำวัน
1. บันทึกรูปแบบการขับถ่ายแทนการเดา
จดวันที่ เวลา ลักษณะอุจจาระ การเบ่ง ความเจ็บปวด อาการท้องอืด และยาที่ใช้ ข้อมูลสั้น ๆ ช่วยให้เห็นการเปลี่ยนจากปกติและช่วยทีมสุขภาพประเมินได้ดีขึ้น
2. เพิ่มกากใยอย่างค่อยเป็นค่อยไป
แหล่งกากใย ได้แก่ ผัก ผลไม้ ถั่ว ธัญพืชเต็มเมล็ด และข้าวโอ๊ต NIDDK ระบุว่าผู้ใหญ่โดยทั่วไปต้องการกากใยประมาณ 2234 กรัมต่อวันตามอายุและเพศ แต่เป้าหมายของแต่ละคนต้องพิจารณาโรคประจำตัว การกลืน ฟันปลอม และแผนของนักกำหนดอาหาร การเพิ่มเร็วเกินไปอาจทำให้ท้องอืด
3. จัดน้ำและของเหลวตามแผนสุขภาพ
วางเครื่องดื่มให้อยู่ในระยะเอื้อม เสนอเป็นช่วง ๆ และใช้ภาชนะที่จับถนัด แต่ไม่มีปริมาณเดียวที่เหมาะกับทุกคน ผู้มีภาวะหัวใจล้มเหลว โรคไต บวม โซเดียมผิดปกติ หรือมีคำสั่งจำกัดน้ำ ต้องยึดแผนจากแพทย์ ผู้ที่ไอ สำลัก หรือเสียงเปลี่ยนหลังดื่มควรได้รับการประเมินการกลืน
4. สนับสนุนการเคลื่อนไหวอย่างปลอดภัย
การเดินระยะสั้นพร้อมผู้ช่วย การเปลี่ยนท่า หรือกิจกรรมบนเก้าอี้อาจช่วยได้ตามความสามารถ หากเพิ่งออกจากโรงพยาบาล เวียนศีรษะ อ่อนแรง หรือเสี่ยงล้ม ให้ทีมรักษากำหนดกิจกรรม อ่านเพิ่มที่ เช็กลิสต์ป้องกันผู้สูงอายุหกล้มหลังออกจากโรงพยาบาล
5. ทำให้การเข้าห้องน้ำสะดวก เป็นส่วนตัว และไม่เร่งรีบ
จัดช่วงเวลาสม่ำเสมอ ตรวจทางเดินให้ปลอดภัย มีแสงสว่าง ราวจับ อุปกรณ์ช่วยนั่ง และรองเท้าที่เหมาะสม ให้เวลาเพียงพอ และรักษาศักดิ์ศรีกับความเป็นส่วนตัวเสมอ
6. ให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนยา
เตรียมรายชื่อยาทั้งหมดพร้อมวันที่เริ่มยาและวันที่อาการเปลี่ยน อย่าหยุดยาแก้ปวด ยาความดัน ยาพาร์กินสัน ยาต้านซึมเศร้า หรือธาตุเหล็กเอง และอย่าใช้ชาสมุนไพร สวนอุจจาระ หรือยาระบายของผู้อื่นแทนการประเมิน
7. ใช้ยาระบายตามคำแนะนำและติดตามผล
ยาระบายมีหลายชนิดและออกฤทธิ์ต่างกัน ตัวที่เหมาะขึ้นอยู่กับสาเหตุ ลักษณะอุจจาระ โรคร่วม การกลืน ยาอื่น และความสามารถในการดื่มน้ำ การใช้บ่อยหรือนานเกินไปอาจทำให้ท้องเสีย ขาดน้ำ หรือเกลือแร่ผิดปกติ
ท้องเสียเล็ดออกมา อาจยังเป็นอุจจาระอัดแน่นได้
ท้องผูกเป็นเวลานานอาจทำให้อุจจาระอัดแน่นในลำไส้ตรง แล้วมีอุจจาระเหลวเล็ดผ่านก้อนแข็งออกมา หากท้องผูกมาหลายวันแล้วมีอุจจาระเหลวเล็ด ท้องอืด ปวด หรือพฤติกรรมเปลี่ยน ควรให้บุคลากรสุขภาพประเมิน การเอาอุจจาระออกด้วยมือหรือการสวนมีความเสี่ยงและไม่ควรทำเอง
สัญญาณที่ควรพบแพทย์โดยเร็ว
- เลือดออกทางทวารหนัก เลือดในอุจจาระ หรืออุจจาระดำผิดปกติ
- ปวดท้องต่อเนื่องหรือรุนแรง ท้องบวมตึง หรือกดเจ็บมาก
- อาเจียน ไข้ หรือไม่สามารถผายลมได้
- ซึมลง สับสนใหม่ กินหรือดื่มได้น้อยมาก
- น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ หรืออ่อนเพลียผิดปกติร่วมกับการขับถ่ายเปลี่ยน
หากหมดสติ หายใจลำบาก ปวดท้องรุนแรงเฉียบพลัน อาเจียนมาก หรือมีภาวะฉุกเฉิน ให้โทร 1669
คำถามที่ควรถามเมื่อพิจารณา Nursing Home
- มีการบันทึกความถี่ ลักษณะอุจจาระ และอาการร่วมอย่างไร
- ใครเป็นผู้ทบทวนอาหาร น้ำ ยา การเคลื่อนไหว และกิจวัตรเข้าห้องน้ำ
- ประเมินการกลืนและเนื้อสัมผัสอาหารได้หรือไม่
- ห้องน้ำ ทางเดิน ราวจับ และการช่วยเคลื่อนย้ายเหมาะกับความเสี่ยงล้มหรือไม่
- อาการใดที่ต้องแจ้งพยาบาล แพทย์ และครอบครัว
ปรึกษาแผนดูแลประจำวันกับ Khunkha Nursing Home
Khunkha Nursing Home พิจารณาสุขภาพ โรคประจำตัว ยา โภชนาการ การกลืน การเคลื่อนไหว และความสามารถทำกิจวัตรของผู้สูงอายุร่วมกับครอบครัว โทร 095-047-9091 หรือ LINE: @Khunkhahome เพื่อสอบถามและนัดประเมินเบื้องต้นโดยไม่มีข้อผูกมัด
คำถามที่พบบ่อย
ผู้สูงอายุต้องถ่ายอุจจาระทุกวันหรือไม่
ไม่จำเป็น ความถี่ปกติแตกต่างกัน ควรดูการเปลี่ยนจากรูปแบบเดิมร่วมกับอุจจาระแข็ง การเบ่ง ความเจ็บ หรือความรู้สึกถ่ายไม่สุด
น้ำลูกพรุนหรือมะละกอแก้ท้องผูกได้ทุกคนหรือไม่
ไม่ใช่ทุกคน ต้องคำนึงถึงเบาหวาน โรคไต การจำกัดน้ำ การกลืน และยา ควรปรึกษาทีมรักษาหากมีข้อจำกัดเฉพาะ
ควรซื้อยาระบายให้ผู้สูงอายุใช้เองหรือไม่
ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร โดยเฉพาะเมื่อเป็นซ้ำ ใช้ยาหลายชนิด หรือมีโรคร่วม อย่าใช้ต่อเนื่อง เพิ่มขนาด หรือผสมหลายชนิดโดยไม่มีคำแนะนำ
ถ่ายเหลวแล้วแปลว่าไม่ท้องผูกใช่หรือไม่
ไม่เสมอไป อุจจาระเหลวอาจเล็ดผ่านก้อนอุจจาระที่อัดแน่น โดยเฉพาะหลังท้องผูกมาหลายวัน
เมื่อใดควรพาไปพบแพทย์ทันที
เมื่อมีเลือด ปวดท้องต่อเนื่องหรือรุนแรง อาเจียน ไข้ ไม่ผายลม ท้องบวมตึง น้ำหนักลด หรืออาการใหม่ที่แย่ลงรวดเร็ว
แหล่งข้อมูล
