แผลกดทับในผู้สูงอายุ: เช็กลิสต์ป้องกันสำหรับผู้ดูแล
แผลกดทับอาจเริ่มจากเพียงรอยแดงหรือสีผิวที่เปลี่ยนไป แต่หากแรงกดและแรงไถลยังคงอยู่ ความเสียหายอาจลึกถึงเนื้อเยื่อใต้ผิวหนังได้ ผู้สูงอายุที่เคลื่อนไหวน้อย นอนบนเตียงหรือนั่งรถเข็นเป็นเวลานาน จึงควรได้รับการประเมินความเสี่ยง ตรวจผิวหนัง และช่วยเปลี่ยนท่าตามแผนเฉพาะบุคคลตั้งแต่ก่อนเกิดแผล
แผลกดทับ หรือ pressure injury เกิดจากแรงกดหรือแรงกดร่วมกับแรงไถล ทำให้เลือดไปเลี้ยงผิวหนังและเนื้อเยื่อลดลง มักเกิดบริเวณปุ่มกระดูก เช่น ส้นเท้า ข้อเท้า ก้นกบ สะโพก ข้อศอก สะบัก หลังศีรษะ และใบหู การป้องกันต้องดูทั้งการเคลื่อนไหว ผิวหนัง ความชื้น อุปกรณ์รองรับ โภชนาการ และโรคร่วม ไม่ใช่เพียงซื้อที่นอนลมอย่างเดียว
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปสำหรับครอบครัวและผู้ดูแล ไม่ใช้แทนการประเมิน วินิจฉัย หรือแผนรักษาจากบุคลากรสุขภาพ ผู้ที่มีแผลอยู่แล้ว โรคหลอดเลือด เบาหวาน ภาวะบวม ทุพโภชนาการ หรือข้อจำกัดในการเปลี่ยนท่า ควรได้รับคำแนะนำเฉพาะราย
ผู้สูงอายุแบบใดมีความเสี่ยงต่อแผลกดทับ
- เคลื่อนไหวได้น้อย นอนติดเตียง หรือนั่งรถเข็นเป็นเวลานาน
- เปลี่ยนท่าเองไม่ได้ หรือสื่อสารความเจ็บปวดและความไม่สบายได้ยาก
- มีความรู้สึกลดลงจากโรคทางระบบประสาท เบาหวาน หรือการบาดเจ็บ
- เคยมีแผลกดทับ หรือมีผิวหนังบอบบาง บวม แห้ง แตก หรือเปียกชื้นบ่อย
- กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ ทำให้ผิวสัมผัสความชื้นและสิ่งขับถ่าย
- รับประทานอาหารได้น้อย น้ำหนักลด ขาดสารอาหาร หรือมีภาวะขาดน้ำ
- เพิ่งผ่าตัด เจ็บป่วยรุนแรง หรือมีการเปลี่ยนแปลงด้านการเคลื่อนไหว
- มีสายให้อาหาร สายออกซิเจน เฝือก อุปกรณ์พยุง หรือเสื้อผ้าที่กดผิวหนัง
ความเสี่ยงเปลี่ยนแปลงได้ จึงควรประเมินซ้ำเมื่อกลับจากโรงพยาบาล หลังผ่าตัด เมื่ออ่อนแรงลง หรือเมื่อรูปแบบการเคลื่อนไหวและการรับประทานเปลี่ยนไป
จุดที่ควรตรวจทุกวันและสัญญาณเริ่มต้น
ตรวจตั้งแต่ศีรษะถึงเท้า โดยให้ความสำคัญกับหลังศีรษะ ใบหู สะบัก กระดูกสันหลัง ข้อศอก สะโพก ก้นกบ เข่า ข้อเท้า และส้นเท้า รวมถึงผิวใต้สายหรืออุปกรณ์ที่สัมผัสร่างกาย
- รอยแดงหรือสีผิวที่เปลี่ยนและไม่จางลงหลังลดแรงกด
- ผิวบริเวณหนึ่งอุ่น เย็น แข็ง นิ่ม หรือบวมต่างจากรอบข้าง
- ปวด แสบ คัน เจ็บ หรือไวต่อการสัมผัสผิดปกติ
- ตุ่มพอง รอยถลอก ผิวแตก หรือมีแผลเปิด
- มีของเหลว กลิ่น หรือคราบผิดปกติจากผิวหนัง
ในผู้ที่มีสีผิวเข้ม รอยเริ่มต้นอาจไม่เห็นเป็นสีแดงชัด ควรเปรียบเทียบสี อุณหภูมิ ความแข็ง ความชื้น และอาการเจ็บกับผิวรอบข้าง การถ่ายภาพพร้อมวันและเวลาตามนโยบายความเป็นส่วนตัวอาจช่วยให้ทีมดูแลติดตามการเปลี่ยนแปลงได้
เช็กลิสต์ 7 ด้านเพื่อป้องกันแผลกดทับ
1. ประเมินความเสี่ยงและทบทวนเมื่ออาการเปลี่ยน
เริ่มจากความสามารถในการขยับตัว ความรู้สึกตัว โภชนาการ ความชื้น โรคร่วม ยา อุปกรณ์ และประวัติแผลเดิม แบบประเมินมาตรฐานอาจช่วยสนับสนุนการตัดสินใจ แต่ไม่ควรแทนการประเมินโดยบุคลากรที่ผ่านการฝึก
2. ตรวจผิวหนังอย่างเป็นระบบและบันทึกสิ่งที่พบ
กำหนดเวลาและผู้รับผิดชอบให้ชัดเจน บันทึกตำแหน่ง สี อุณหภูมิ ความแข็ง ความชื้น อาการเจ็บ และวันที่พบ หากมีสีผิวเปลี่ยนที่ไม่จางลง ตุ่มพอง หรือผิวเปิด ให้ลดแรงกดและติดต่อทีมสุขภาพโดยเร็ว
3. ช่วยเปลี่ยนท่าตามแผนเฉพาะบุคคล
ไม่มีตารางเวลาเดียวที่เหมาะกับทุกคน ความถี่ต้องพิจารณาความเสี่ยง สภาพผิว ที่นอนหรือเบาะ ความสามารถในการขยับ ความสบาย และข้อจำกัดทางการแพทย์ แนวทาง NICE แนะนำให้เปลี่ยนท่าบ่อยและบันทึกความถี่ที่เหมาะสม หากขยับเองไม่ได้ควรมีผู้ช่วยและใช้อุปกรณ์ที่ถูกต้อง หลีกเลี่ยงการลากตัวบนผ้าปูเพราะเพิ่มแรงไถลและแรงเสียดสี
ผู้สูงอายุที่เวียนศีรษะ อ่อนแรง หรือเพิ่งออกจากโรงพยาบาลควรมีแผนเคลื่อนไหวที่คำนึงถึงความเสี่ยงหกล้มร่วมด้วย อ่านเพิ่มเติม: เช็กลิสต์ป้องกันผู้สูงอายุหกล้มหลังออกจากโรงพยาบาล
4. เลือกที่นอน เบาะ และการรองส้นเท้าให้เหมาะ
อุปกรณ์กระจายแรงกดควรเลือกตามน้ำหนัก รูปร่าง ท่านั่ง ท่านอน และระดับความเสี่ยง พร้อมตรวจว่าพื้นผิวไม่ย่นและไม่มีวัตถุแข็งอยู่ใต้ตัว การรองน่องเพื่อให้ส้นเท้าลอยอาจช่วยลดแรงกด แต่ควรจัดให้เข่า ข้อเท้า และแนวลำตัวอยู่ในท่าปลอดภัย ที่นอนหรือเบาะลดแรงกดไม่สามารถทดแทนการเปลี่ยนท่าและตรวจผิวหนังได้
5. รักษาผิวให้สะอาด แห้งพอดี และลดความชื้น
ทำความสะอาดหลังปัสสาวะหรืออุจจาระทันที ซับเบา ๆ ไม่ถูแรง เปลี่ยนแผ่นซับและเสื้อผ้าที่เปียก ใช้ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด มอยส์เจอไรเซอร์ หรือครีมปกป้องผิวตามคำแนะนำ ไม่ควรนวดบริเวณที่แดง เจ็บ หรือสงสัยว่าเนื้อเยื่อเสียหาย
6. ดูแลอาหารและน้ำตามภาวะสุขภาพ
พลังงาน โปรตีน วิตามิน แร่ธาตุ และน้ำมีส่วนต่อความแข็งแรงของผิวหนัง แต่ปริมาณที่เหมาะสมต่างกัน โดยเฉพาะผู้ที่เป็นโรคไต โรคหัวใจ เบาหวาน บวม กลืนลำบาก หรือมีข้อจำกัดน้ำและอาหาร หากน้ำหนักลด รับประทานได้น้อย หรือมีแผล ควรให้แพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือทีมสุขภาพประเมิน ไม่ควรเพิ่มอาหารเสริมหรือโปรตีนเข้มข้นเอง
7. ตรวจเสื้อผ้า อุปกรณ์ และวิธีเคลื่อนย้าย
ผ้าปูควรแห้ง เรียบ และไม่มีรอยย่น ตรวจตะเข็บ กระดุม ซิป สายออกซิเจน สายให้อาหาร เฝือก และอุปกรณ์พยุงว่ากดผิวหรือไม่ รถเข็นควรมีขนาดและเบาะเหมาะสม การย้ายตัวควรใช้เทคนิคและอุปกรณ์ที่ลดการลากถู พร้อมดูแลความเป็นส่วนตัวและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุทุกครั้ง
สิ่งที่ไม่ควรทำเมื่อสงสัยแผลกดทับ
- ไม่ควรนวด ถู หรือกดซ้ำบริเวณที่แดง สีเปลี่ยน เจ็บ หรืออุ่นผิดปกติ
- ไม่ควรใช้เบาะวงแหวนหรืออุปกรณ์ที่ไม่ผ่านการประเมิน เพราะอาจรวมแรงกดไว้รอบขอบ
- ไม่ควรทายา สมุนไพร แอลกอฮอล์ หรือปิดแผลด้วยวัสดุที่ไม่เหมาะสมโดยไม่มีคำแนะนำ
- ไม่ควรเจาะตุ่มพอง ตัดเนื้อตาย หรือทำแผลลึกเองที่บ้าน
- ไม่ควรรอให้เป็นแผลเปิดก่อนจึงแจ้งทีมสุขภาพ
สัญญาณที่ควรให้บุคลากรสุขภาพประเมิน
ควรติดต่อแพทย์ พยาบาล หรือคลินิกดูแลแผลโดยเร็ว หากพบสีผิวเปลี่ยนไม่จางลง ตุ่มพอง ผิวเปิด อาการปวดเพิ่ม บวม ร้อน มีหนอง มีกลิ่น หรือแผลแย่ลง ผู้สูงอายุที่มีไข้ ซึมลง สับสนใหม่ รับประทานได้น้อยลงมาก หรือมีอาการทรุดเร็วควรได้รับการประเมินเร่งด่วน
โทร 1669 เมื่อผู้สูงอายุหมดสติ หายใจลำบาก อาการทรุดรุนแรง หรือมีภาวะฉุกเฉินอื่น ไม่ควรขับรถพาไปเองหากการเคลื่อนย้ายไม่ปลอดภัย
คำถามที่ควรถามเมื่อเลือก Nursing Home
- มีการประเมินความเสี่ยงและตรวจผิวหนังเมื่อรับเข้าและเมื่ออาการเปลี่ยนอย่างไร
- แผนเปลี่ยนท่าและการลดแรงกดถูกบันทึกและส่งต่อระหว่างเวรหรือไม่
- บุคลากรได้รับการฝึกเรื่องการย้ายตัว การใช้ผ้ายกตัว และอุปกรณ์กระจายแรงกดหรือไม่
- มีการดูแลภาวะกลั้นไม่ได้ ความชื้น โภชนาการ และการดื่มน้ำร่วมกันอย่างไร
- ใครประเมินที่นอน เบาะ รถเข็น สาย และอุปกรณ์ที่สัมผัสผิวหนัง
- เมื่อพบความผิดปกติ จะติดต่อพยาบาล แพทย์ และครอบครัวภายในเวลาเท่าใด
ปรึกษาแผนดูแลกับ Khunkha Nursing Home
Khunkha Nursing Home วางแผนดูแลร่วมกับครอบครัว โดยพิจารณาการเคลื่อนไหว สภาพผิว โรคร่วม ยา โภชนาการ การขับถ่าย อุปกรณ์ และความเสี่ยงหกล้มของแต่ละคน โทร 095-047-9091 หรือ LINE: @Khunkhahome เพื่อสอบถามหรือขอประเมินเบื้องต้นโดยไม่มีข้อผูกมัด
คำถามที่พบบ่อย
ควรพลิกตัวผู้สูงอายุทุกกี่ชั่วโมง
ไม่มีช่วงเวลาเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน ความถี่ควรกำหนดจากระดับความเสี่ยง สภาพผิว พื้นผิวรองรับ ความสามารถในการขยับ ความสบาย และข้อจำกัดทางการแพทย์ พร้อมบันทึกและทบทวนเมื่ออาการเปลี่ยน
เมื่อพบรอยแดงควรทำอย่างไรเป็นอันดับแรก
ลดแรงกดจากบริเวณนั้นทันที หลีกเลี่ยงการนวดหรือถู บันทึกเวลาและลักษณะ หากสีไม่จาง มีความร้อน เจ็บ บวม ตุ่มพอง หรือผิวเปิด ให้ติดต่อบุคลากรสุขภาพโดยเร็ว
มีที่นอนลมแล้ว ยังต้องเปลี่ยนท่าหรือไม่
ยังต้องปฏิบัติตามแผนเปลี่ยนท่าและตรวจผิวหนัง ที่นอนหรือเบาะช่วยกระจายแรงกด แต่ไม่ทดแทนการเคลื่อนไหว การดูแลความชื้น โภชนาการ และการติดตามผิวหนัง
แผลกดทับเกิดกับผู้ที่นอนเตียงเท่านั้นหรือไม่
ไม่ใช่ ผู้ที่นั่งรถเข็นหรือเก้าอี้นาน เปลี่ยนน้ำหนักตัวเองไม่ได้ หรือมีอุปกรณ์กดผิว ก็เกิดแผลกดทับได้ โดยเฉพาะบริเวณก้นกบ สะโพก ส้นเท้า และจุดใต้สายหรืออุปกรณ์
สามารถทำแผลกดทับเองที่บ้านได้หรือไม่
ควรให้บุคลากรสุขภาพประเมินความลึก การติดเชื้อ เลือดไหลเวียน โภชนาการ และสาเหตุก่อน วิธีปิดแผลหรือผลิตภัณฑ์ที่ไม่เหมาะอาจทำให้ติดตามอาการยากหรือเกิดอันตราย
แหล่งข้อมูล
